„To zburzyło nasze poczucie bezpieczeństwa”. Psychoterapeutka o skutkach ataku w Krakowie
Tragedia w Krakowie zachwiała naszym poczuciem bezpieczeństwa, a jej skutki mogą być odczuwalne nawet przez lata. Nie trzeba było być na miejscu zamachu, żeby odczuć strach, wystarczyły nagrania błyskawicznie rozprzestrzeniające się w sieci. - Terroryzm uderza w przekonanie człowieka, że świat jest bezpiecznym miejscem - mówi w rozmowie z RadioZET.pl Katarzyna Walczewska, psychoterapeutka i specjalistka ds. przeciwdziałania przemocy. Ekspertka wyjaśnia, jakie konsekwencje może wywołać taki tak, jak rozmawiać z dziećmi o tragedii i dlaczego nie powinniśmy przekazywać drastycznych nagrań w sieci.
Podczas sobotniego (7 listopada) ataku 24-letniego Michała O. w Krakowie zginęło sześć osób, a 15 zostało rannych. W domu mężczyzny w Ostrowcu Świętokrzyskim znaleziono ciała jego rodziców i siostry oraz dwóch kotów. ranny napastnik zmarł w poniedziałek (9lisotpada) nad ranem w szpitalu. Prokuratura, prowadząca śledztwo, zakwalifikowała zamach jako akt terrorystyczny.
Z Psychoterapeutką, specjalistką ds. przeciwdziałania przemocy oraz biegłą sądową Katarzyną Walczewską rozmawiamy o tym jakie krótko- i długofalowe skutki będzie miał zamach terrorystyczny, dlaczego do niego doszło i obawy o kolejne tego typu zdarzenia. Pytamy o stan ofiar, zachowanie sprawcy oraz udostępnianie drastycznych treści, które oglądały także dzieci.
Piotr Kozłowski, RadioZET.pl: „Dlaczego?” - to kluczowe pytanie, które chyba wszyscy w takich sytuacjach sobie zadajemy. Dlaczego w Krakowie doszło do takiej tragedii?
Katarzyna Walczewska, psychoterapeutka, specjalistka ds. przeciwdziałania przemocy: To naturalne, że wszyscy zadajemy sobie takie pytanie. Atak, do którego doszło burzy poczucie przewidywalności świata, który zazwyczaj postrzegamy jako bezpieczny. Mniej więcej wiemy, czego możemy się spodziewać. Wychodzimy z domu do pracy, później wracamy, zajmujemy się swoimi sprawami i tak dalej.
Mamy tutaj do czynienia z kilkoma bardzo trudnymi doświadczeniami. Prokuratura zakwalifikowała to zdarzenie, jako atak terrorystyczny. Dotyczy ono więc nie tylko ludzi, którzy znajdowali się w sobotę na Rynku Głównym w Krakowie. Dotyka także nas, biernych odbiorców tych wydarzeń. Doświadczamy ich skutków, poprzez informacje medialne i treści z platform internetowych, często niezweryfikowane. Zadajemy sobie pytania o bezpieczeństwo, skutki ataku, żyjemy nim, rozmawiamy o nim.
Dziś nie jesteśmy w stanie jednoznacznie powiedzieć dlaczego ktoś zdecydował się na taką formę rozwiązania swoich wewnętrznych konfliktów. Nie jesteśmy też w stanie całkowicie zabezpieczyć się przed tego typu atakami terrorystycznymi.
Dlaczego to zdarzenie zostało zakwalifikowane jako atak terrorystyczny?
Chodzi między innymi o wybór miejsca przez sprawcę. Rynek Główny w Krakowie, centrum miasta, czyli przestrzeń, w której przebywa mnóstwo ludzi. To przypomina inne zamachy, do których dochodziło podczas jarmarków bożonarodzeniowych, koncertów czy w szkołach. Sprawcy wybierają miejsca będące przestrzenią codzienności, spotkań, wypoczynku, czyli czegoś, co kojarzy się z przyjemnością i bezpieczeństwem. Kraków jest także miastem turystycznym.
Oczywiście nie wiemy dokładnie, dlaczego sprawca wybrał akurat Kraków. Sam atak w rozpoznawalnej przestrzeni publicznej sprawia jednak, że strach, który być może chciał wywołać, wykroczy poza grono bezpośrednich świadków. Teraz cała Europa, a właściwie świat, zadaje sobie pytania: czy coś podobnego może wydarzyć się na rynku mojego miasta, w miejscu, gdzie chodzę z dzieckiem na spacer? Czy mogę spokojnie pójść na koncert albo po prostu wyjść z domu?
To najbardziej dotkliwy problem i jedna z konsekwencji terroryzmu. Zdarzenie, które trwa zaledwie kilka minut, może zmienić społeczeństwo i na długo wpłynąć na sposób myślenia ludzi. Czasem nawet na lata.
W opinii publicznej od razu pojawiały się pytania o stan psychiczny Michała O. i jego poczytalność.
Chciałabym to od razu sprostować. Zakładanie, że ze względu na rozmiar i brutalność czynu jego sprawcą musiała być osoba chora psychicznie, jest błędem. Stygmatyzuje to ludzi, którzy zmagają się z problemami psychicznymi. W przypadku ataków terrorystycznych nie możemy automatycznie zakładać, że osoba, która dopuściła się takiego czynu, ma problemy psychiczne lub zaburzenia wynikające z choroby.
Bardzo wielu ludzi na świecie zmaga się z wewnętrznymi konfliktami. Niewykluczone, że tak było również w tym przypadku. Nie oznacza to jednak, że osoby zmagające się z problemami psychicznymi decydują się na tak drastyczne metody rozwiązywania swoich problemów.
Choroba psychiczna jest chyba najprostszym wytłumaczeniem dla wielu ludzi, w przypadku tak nieracjonalnego zachowania.
Zdecydowanie. Zadajemy sobie pytanie, co musi się wydarzyć w człowieku, żeby był zdolny odebrać życie zupełnie przypadkowym osobom? Człowiek nie staje się sprawcą takiej masowej przemocy tylko dlatego, że jest zły, zdeprawowany czy przeżywa jakieś trudności. Miliony ludzi na całym świecie doświadczają odrzucenia, upokorzenia, różnych kryzysów czy samotności, a mimo to nie dopuszczają się takich czynów.
Jako eksperci zajmujący się przeciwdziałaniem przemocy próbujemy zrozumieć, jaki proces myślowy doprowadził sprawcę do usprawiedliwienia tak strasznego aktu. Kiedy pojawiło się w nim przekonanie, że chce ukarać innych? Być może chciał przekazać jakiś komunikat? Oczywiście nie oznacza to, że usprawiedliwiamy jego motywację. Teraz, po jego śmierci, poznanie jej będzie jeszcze trudniejsze. Pozostaną metody retrospekcyjne, spekulacje i opinie.
Żałoba w Krakowie
Część dowodów uda się zebrać, np. takie z nośników elektronicznych, z wywiadu, ale już nie od tej najbliższej rodziny, która nie żyje, więc część motywacji być może poznamy. Nie chciałbym jednak koncentrować wyłącznie na sprawcy i jego motywach. Norwegowie, którzy w 2011 roku przeżyli także ogromną tragedię jaką było zabójstwo 77 osób przez Andersa Breivika podkreślają, że w pierwszej kolejności należy skupić się na ofiarach, rodzinach poszkodowanych.
Niestety, bardzo często koncentrujemy się na sprawcy aktu terrorystycznego, który staje się jego niechlubnym bohaterem. Tymczasem to zdarzenie ma znacznie szerszy wymiar. Dotyczy zarówno bliskich ofiar, jak i całej społeczności. Przekonanie, że wszystko jest w miarę przewidywalne, że wychodzimy na zakupy czy do kawiarni i nie musimy obawiać się o życie, zostaje zachwiane.
U wielu osób, które znajdowały się w sobotę na krakowskim Rynku lub w jego bezpośrednim otoczeniu, w najbliższych tygodniach mogą pojawić się objawy związane z przeżytą traumą. Ci ludzie znaleźli się w sytuacji zagrożenia życia, w związku z czym ich układ nerwowy uruchomił mechanizmy przetrwania. Mogą pojawić się natrętne myśli, negatywne wspomnienia, problemy ze snem, nadmierna czujność, silne reakcje na głośne dźwięki, lęk przed bólem, a nawet poczucie winy związane z tym, że inni zginęli, a ja przeżyłem. Dotyczy to nie tylko bezpośrednich świadków, ale również osób z ich otoczenia, które chwilę wcześniej lub później przechodziły tymi ulicami.
Oczywiście nie u każdego świadka rozwinie się zespół stresu pourazowego. Wiele reakcji pojawiających się bezpośrednio po traumie będzie jednak naturalną odpowiedzią na tak nienaturalną i dramatyczną sytuację. Pamiętajmy też, że możemy wyróżnić trzy grupy poszkodowanych. Pierwszą stanowią bezpośrednie ofiary i świadkowie, drugą ich rodziny i bliscy, a trzecią – całe społeczeństwo.
Osoby z pierwszej grupy najmocniej doświadczyły i nadal doświadczają skutków ataku. Ważne jest, aby mogły skorzystać z profesjonalnej pomocy. Wiem, że koleżanki i koledzy, którzy są ekspertami ds. przeciwdziałania przemocy, świadczyli takie usługi w sobotę i niedzielę. Zapewne będą to robić również w najbliższych dniach.
Jeśli chodzi o rodziny zabitych i rannych, to oprócz żałoby pojawią się trauma związana z nagłą stratą, poczucie bezradności, gniew i trudności w zaakceptowaniu śmierci bliskich. To doświadczenie będzie miało długoterminowy wymiar, a czas jego przeżywania trudno określić.
Za sprawą filmów publikowanych w internecie, na platformach społecznościowych, skutki tego aktu będą odczuwalne także przez całe społeczeństwo. Może pojawić się lęk przed przestrzenią publiczną, którą chcielibyśmy w pewien sposób kontrolować. Oglądanie nagrań z zamachu może nam szkodzić.
Od soboty byliśmy nimi dosłownie zalewani w sieci. Nawet jeśli nie chcieliśmy ich oglądać.
Tych materiałów, często drastycznych i nieocenzurowanych, zwłaszcza w sobotę i do połowy dnia w niedzielę, było bardzo dużo. Były ogólnodostępne. Nasz mózg nie jest obojętny na takie obrazy przemocy. U części osób mogą nasilać się lęki, pojawiać nieprzyjemne pobudzenie, natrętne myśli i różnego rodzaju negatywne wyobrażenia.
Chciałabym zaapelować o nierozpowszechnianie tych treści. Trzeba pamiętać o cierpieniu ludzi, którzy znaleźli się w tym miejscu. Ofiary tej tragedii nie powinny stawać się przedmiotem sensacyjnego oglądania. Pamiętajmy również o rodzinach i bliskich, którzy będą jeszcze długo zmagać się z tymi obrazami.
Te materiały na swoich kontach oglądały też dzieci i młodzież. Platformy społecznościowe nie przejmują się tym, do jakiego odbiorcy trafia przekaz, nawet jeśli jest drastyczny.
Niestety, w Polsce praktycznie nie mamy zabezpieczeń ani odpowiedniej osłony, które chroniłyby nas przed takimi treściami. Bardzo ograniczona jest też możliwość wpływania na to, aby po zgłoszeniu znikały one z sieci. I tutaj po raz kolejny pojawia się pytanie o dostępność tych platform dla najmłodszych użytkowników.
Czy dostęp do drastycznych materiałów może skłaniać innych ludzi, w tym młodych, do naśladowania tego rodzaju zachowań?
Niestety, tak. Nieprzypadkowo mówi się, że przemoc rodzi przemoc. Mamy też doświadczenia z przeszłości, chociażby przypadki naśladowania określonych schematów zamachów terrorystycznych, na przykład tych przeprowadzanych na jarmarkach bożonarodzeniowych. Całkiem niedawno dochodziło również do ataków nożowników w polskich szkołach.
Algorytmy niektórych platform potrafią dość precyzyjnie podsuwać treści w zależności od stanu emocjonalnego odbiorców, nie zwracając uwagi na jego wiek.
To bardzo groźne zjawisko. Dlaczego młodzi ludzie mogą być podatni na takie treści promujące przemoc? Zastrzegam jednak, że nie należy traktować tego jako diagnozy dotyczącej wszystkich młodych osób.
Po pierwsze, takie treści mogą prowadzić do radykalizacji i zamykania się w skrajnych poglądach. Młodzi ludzie są stosunkowo podatni na kształtowanie przekonań, które często mają charakter zero-jedynkowy. Wszystko albo nic. Rozpowszechnianie takich filmów i przesyłanie ich innym może wzmacniać u osób o podobnych poglądach poczucie identyfikacji ze sprawcami.
W psychice sprawcy zachodzą mechanizmy, które pozwalają mu usprawiedliwić przemoc. Zaczyna traktować ją jako dopuszczalną, a nawet konieczną. Terroryści właśnie w ten sposób postrzegają swoje czyny. Często uzasadniają je jako niezbędne do osiągnięcia określonego celu.
Kolejnym elementem jest dehumanizacja. Sprawcy wypierają myśl, że ofiara ma emocje, rodzinę, bliskich i zdolność odczuwania. Atakowana osoba zostaje w ich oczach pozbawiona ludzkich cech, odczłowieczona. Sprawca przenosi odpowiedzialność za swoje czyny na kogoś lub coś innego. Zamiast szukać rozwiązań problemu, przypisuje winę wybranym ludziom, grupom czy całemu społeczeństwu. Poczucie krzywdy lub urazy ma wówczas usprawiedliwiać wyrządzanie krzywdy innym.
W tym przypadku sprawcą znów jest młoda osoba.
Tutaj kluczowe jest to, co działo się w domu sprawcy. Wiemy, że nie żyje cała jego rodzina, ale nie znamy jeszcze wielu elementów tej układanki. Doniesienia dotyczące przekonań sprawcy, jego zainteresowań i deklaracji publikowanych w internecie trzeba szczegółowo zbadać. Musimy dowiedzieć się, czy działał sam, w jakich grupach się pojawiał i co się w nich działo. Nad tym wszystkim będą pracować śledczy.
Ważne jest, aby dokładnie zweryfikować historię tego mężczyzny, ustalić, z kim się kontaktował i co mówił. Może to pomóc ograniczyć ryzyko kolejnego podobnego ataku. Dlatego śledztwo prokuratury, mimo śmierci sprawcy, będzie trwało.
Katarzyna Walczewska, specjalistka ds. przeciwdziałania przemocy
Jak rozmawiać z dziećmi o tym, co się stało?
Przede wszystkim nie udawajmy, że nic się nie wydarzyło. Dostosujmy rozmowę do wieku dziecka. Zapytajmy, co widziało, czy słyszało o tej sprawie i czego się boi. Nie ma potrzeby omawiania drastycznych szczegółów. Dziecko potrzebuje w takiej sytuacji spokojnego dorosłego. Trzeba wyjaśnić, że wydarzyło się coś bardzo złego, ale służby pracują nad sprawą i podejmują działania, aby chronić innych ludzi.
Oczywiście nie jesteśmy w stanie obiecać, że już nigdy nie wydarzy się nic złego. Możemy jednak być przy dziecku i w pewien sposób filtrować informacje, które ogląda w internecie. Wielu rodziców w sobotnie popołudnie i niedzielę odcięło dzieci od tych informacji. To był dobry ruch.
Proszę również, abyśmy dostosowywali rozmowy do wieku dzieci. Inaczej rozmawiamy z pięciolatkiem, a inaczej z piętnastolatkiem. Jestem zwolenniczką kontrolowania treści, które oglądają dzieci, i ograniczania im dostępu do TikToka, Facebooka czy Instagrama.
Czy ta tragedia powinna być kolejnym argumentem za przyspieszeniem prac nad ograniczeniem dostępu najmłodszych do mediów społecznościowych i regulacją treści, które mogą tam oglądać?
Zdecydowanie tak. Mamy kolejny przykład tego, że zanim ktokolwiek zweryfikuje takie materiały, trafiają one do bardzo dużej grupy odbiorców, w tym dzieci. Jeśli nie ma żadnych blokad ani ograniczeń, treści te dosłownie zalewają sieć. Powinniśmy chronić przed nimi dzieci, które doświadczyły tego zdarzenia pośrednio, za sprawą technologii. Dziś nie są w żaden sposób odpowiednio chronione. To zadanie dla nas, dorosłych – musimy to zmienić.
Czy po tym, co wydarzyło się w Krakowie, powinniśmy się obawiać? To zapewne był jeden z celów sprawcy.
Skala oddziaływania tego wydarzenia jest bardzo duża. Nie możemy jednak nieustannie myśleć, przewidywać i zadręczać się tym, że coś podobnego może wydarzyć się gdzie indziej. Nie istnieje żaden system, który da nam stuprocentową gwarancję bezpieczeństwa.
Możemy oczywiście rozpoznawać niepokojące zachowania, groźby czy fascynację przemocą. Takie sygnały należy zgłaszać służbom, nie możemy pozostawać bierni.
Oczywiście nie każda sfrustrowana osoba jest niebezpieczna i nie każda osoba o radykalnych poglądach dopuści się przemocy. Jako społeczeństwo potrzebujemy profesjonalnej oceny zagrożenia, a nie polowania na sensację, z którym mamy obecnie do czynienia.
Terroryzm uderza w przekonanie człowieka, że świat jest bezpiecznym miejscem. Nie trzeba być na miejscu zamachu, żeby zacząć się bać, ponieważ strach przekracza granice miasta. Teraz dotyczy sporej części świata. Ludzie mówią o tym, co wydarzyło się w Krakowie, komentują, wysyłają kondolencje. Takie wydarzenia zawsze burzą nasz obraz świata. Wcześniej czy później jednak wraca on do tej wspomnianej przeze mnie przewidywalności.
Gdzie szukać pomocy?
Jeśli przeżywasz trudne chwile, zmagasz się z kryzysem emocjonalnym i potrzebujesz wsparcia, możesz skorzystać z bezpłatnych telefonów zaufania:
- 116 123 – Kryzysowy Telefon Zaufania dla Dorosłych.
- 800 70 22 22 – Centrum Wsparcia dla Osób w Kryzysie Psychicznym. Bezpłatna, całodobowa pomoc telefoniczna, czat i kontakt mailowy dla dorosłych.
- 116 111 – Telefon Zaufania dla Dzieci i Młodzieży. Bezpłatna, całodobowa pomoc prowadzona przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę.
Źródło: Radio ZET
