Kilka butelek i można było iść do kina. Tak działała „waluta” dzieci PRL-u

Butelki były kiedyś prawdziwą walutą. Wszystko zaczęło się jeszcze przed wojną

Ponowne wykorzystywanie szklanych butelek funkcjonowało na ziemiach polskich już pod koniec XIX wieku. W okresie II Rzeczypospolitej obrót używanym szkłem był ważnym elementem gospodarki, a w wielu miastach działały prywatne punkty skupu.

Przełom nastąpił w 1934 roku. Ministerstwo Skarbu zobowiązało detalicznych sprzedawców do przyjmowania od klientów butelek zwrotnych. Sprzedawcy musieli następnie przekazywać je do hurtowni, skąd trafiały do ponownego wykorzystania.

Pomysł wzbudzał kontrowersje, jak czytamy na birofilia.org. Część przedsiębiorców przekonywała, że używane butelki pogarszają jakość alkoholu i hamują rozwój hut szkła. Mimo krytyki system przetrwał i stał się fundamentem późniejszych rozwiązań.

PRL uczynił z butelek towar strategiczny

Po II wojnie światowej znaczenie butelek zwrotnych gwałtownie wzrosło. W gospodarce permanentnych niedoborów szkło stało się cennym surowcem. W latach 50. nawet 80 proc. wszystkich butelek wykorzystywanych w Polsce wracało do ponownego obiegu.

Kupując wódkę czy spirytus, klienci często musieli oddać pustą butelkę. Jeśli jej nie mieli, zdobycie nowej bywało problemem. To właśnie wtedy zaczęły wyrastać liczne punkty skupu, które z czasem stały się nieodłącznym elementem krajobrazu polskich miast i miasteczek.

Redakcja poleca

„Rodzice potrafią traktować ratowników jako nianie”. Ratownik mówi, co widzi na plażach

Masowo rezygnują z 13. i 14. emerytury. Mało znane rozwiązanie daje 6 tys. zł

Pierwszy biznes wielu dzieci

Dla najmłodszych butelki oznaczały własne pieniądze. Nie trzeba było prosić rodziców o kieszonkowe – wystarczyło znaleźć kilka pustych opakowań. Wiele osób pamięta, że zbieranie butelek było wręcz codziennym rytuałem, a dzieci szybko przeliczały wartość znalezionych butelek na konkretne przyjemności.

– Najczęściej zbierało się butelki po to, żeby uzbierać na własne drobne wydatki. Pamiętam, że w połowie lat 70. jedna butelka kosztowała złotówkę, a paliwo 3,50 zł. Kilka sztuk wystarczało, żeby dołożyć sobie do paliwa do motoroweru – mówi w rozmowie z portalem RadioZET.pl, 79-letni pan Jakub z Piastowa.

–  Każdego dnia idąc i wracając ze szkoły szukałem butelek. Najlepsze łowy były oczywiście w poniedziałki. W młodości mój brat za butelki kupił sobie rower Wigry – dodaje.

– Pamiętam też, jak po rodzinnych spotkaniach dzieci nie czekały na wyrzucenie butelek, tylko od razu pytały, czy mogą je zabrać. W piwnicy robił się mały zapas, a potem była wyprawa do skupu. Człowiek wracał z kilkoma złotymi w kieszeni i poczuciem, że sam sobie na coś zarobił – mówi 75-letnia pani Barbara wychowana na mazowieckiej wsi.

– Pamiętam, że kiedyś butelki były warte złotówkę, potem nagle ich cena podskoczyła do trzech złotych. Dla dziecka to było coś – zawsze znalazły się pieniądze na ulubione drażetki w okrągłych pudełeczkach, czy bilet do kina – dodaje.

Po wsiach jeździli szmaciarze

Zanim sieć punktów skupu stała się powszechna, po wsiach kursowali handlarze skupujący butelki, makulaturę i stare ubrania. – U nas też kiedyś jeździł furmanką taki handlarz, który zbierał szmaty i butelki. Z tyłu miał drewnianą skrzynkę z różnymi drobiazgami, głównie pierścionkami z kolorowymi oczkami, i od razu wymieniał je za przyniesione butelki – opowiada pani Barbara.

Dla dzieci była to mobilna wersja sklepu z zabawkami. Za kilka butelek można było dostać gwizdek, kapiszony, odpustową biżuterię czy inny drobiazg.

System pełen absurdów

Choć punktów skupu było dużo, korzystanie z nich nie zawsze było proste. Jednego dnia przyjmowano butelki z etykietami, innego tylko bez etykiet. W jednym miejscu skupowano butelki po winie o pojemności 0,75 litra, ale identycznych o pojemności 0,7 litra już nie. Zdarzało się, że ekspedientki... wąchały butelki, by sprawdzić, czy rzeczywiście były po soku, a nie po piwie.

Problemem były także częste remanenty oraz brak plastikowych skrzynek do transportu. Klienci potrafili odwiedzić kilka punktów skupu i wrócić do domu z pełnymi siatkami. W latach 80. zdarzało się również, że zamiast gotówki oferowano papier toaletowy lub inne trudno dostępne towary.

Ponowne wykorzystywanie butelek miało także swoją ciemną stronę. Jak informuje Michał Zgutka z birofilia.org, przez wiele lat zakłady nie dysponowały nowoczesnymi myjniami, dlatego szkło czyszczono ręcznie. Wcześniej wiele osób przechowywało w butelkach benzynę, naftę czy rozpuszczalniki. Choć w latach 60. pojawiły się maszyny do mycia butelek, kontrole jeszcze przez wiele lat wykazywały problemy z czystością opakowań.

Dlaczego system zniknął?

W latach 80. hiperinflacja sprawiła, że ceny butelek zmieniały się błyskawicznie. Początkowo płacono za nie 5, a potem aż 90 złotych. Coraz trudniej było utrzymać sprawny system skupu.

Po transformacji ustrojowej punkty zaczęły znikać. Sklepy nie chciały zajmować się magazynowaniem pustych opakowań, a rozwój jednorazowych opakowań sprawił, że cały model przestał być opłacalny.

Historia zatacza koło

Dziś Polska ponownie wraca do systemu kaucyjnego. Tym razem jego celem jest przede wszystkim zwiększenie poziomu recyklingu i ograniczenie ilości odpadów.

Dla starszego pokolenia nie jest to jednak żadna rewolucja. Doskonale pamiętają czasy, gdy butelka była czymś znacznie więcej niż pustym opakowaniem. Była biletem do kina, porcją lodów, pierwszymi samodzielnie zarobionymi pieniędzmi i symbolem dzieciństwa, w którym nawet kilka znalezionych po drodze butelek potrafiło zamienić zwykły dzień w małe święto.

Źródło: RadioZET.pl/birofila.org