Fala dezinformacji po ataku w Krakowie. Kto ją wywołał i dlaczego? „Są pewne poszlaki”

W sobotę 7 listopada o godz. 14.59 na Rynek w Krakowie wjeżdża czarne subaru, a siedzący za jego kierownicą Michał O. zaczyna strzelać do ludzi z karabinu maszynowego AR-15. Następnie auto przemieszcza się ul. Sienną. Do Wojewódzkiego Centrum Powiadamiania Ratunkowego zaczynają wpływać pierwsze zgłoszenia o strzelaninie. Chwilę później rozpoczyna się policyjny pościg za napastnikiem. Na skrzyżowaniu ul. Stradomskiej i Dietla dochodzi do strzelaniny między O. a starszymi posterunkowymi Jakubem Kulikiem i Arturem Morańskim. Akcja kończy się po zaledwie 2 minutach i 3 sekundach zatrzymaniem 24-latka.

Tuż po tym na platformach społecznościowych w portalach internetowych stacjach radiowych i telewizyjnych zaczyna się relacjonowanie wydarzeń. W kolejnych dniach pojawiają się tysiące materiałów. Wiele z nich nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. RadioZET.pl zapytało, komu zależało na rozpowszechnianiu dezinformacji.

W Republice o cudzoziemcach i braku policji

Jedna z pierwszych relacji pojawiła się w Telewizji Republika. Tomasz Sakiewicz, stojąc na krakowskim Rynku przekonywał, że nie ma tam żadnego policjanta, bo funkcjonariuszy wysłano do Warszawy, by ochraniali Trybunał Konstytucyjny. Tymczasem jeden z nieumundurowanych policjantów, z opaską na ręce, stał tuż za Sakiewiczem. Pojawił się też przekaz, że w ataku brali udział „jacyś cudzoziemcy”, a jeden z pracowników stacji Piotr Nisztor na platformie X pisał o „wschodnim akcencie” sprawcy. Wpis szybko skasował. Po tych wydarzeniach Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji wpłynęły tysiące skarg na Republikę.

To był jednak dopiero początek dezinformacyjnego spektaklu. Kolejne treści pojawiały się na wielu różnych kontach w platformach społecznościowych. Twierdzono, że Michał O. jest żołnierzem. O tym mógł świadczyć strój, w jaki był ubrany. Szybko zdementował to szef MON Władysław Kosiniak-Kamysz. To nie przeszkodziło wielu komentatorom powielać wpisów. Tym razem twierdzili, że chodzi o ukraińskiego żołnierza.

W sieci szybko pojawiły się też zdjęcia Michała O. w towarzystwie kilku osób. Jedne konta przekazywały, że stoi w towarzystwie działacza Koalicji Obywatelskiej, inne, że obok niego stoli lokalny polityk PiS. Zdjęcia zweryfikował serwis Demagog zajmujący się dezinformacją w sieci. Okazało się, że Michał O. brał udział w finale IV edycji Wojewódzkiego Konkursu Wiedzy Normalizacyjnej. Mężczyzna, który obok niego stoi to członek Polskiego Komitetu Normalizacyjnego.

Na innym zdjęciu Michał O. ściska rękę szefa MSWiA Marcina Kierwińskiego. Ta fotografia nie ma nic wspólnego z rzeczywistością. Jest wytworem sztucznej inteligencji. Powstała na bazie innego zdjęcia, na którym Kierwiński stoi z działaczem KO z Warszawy Krzysztofem Kucickim.

Nieprawdziwe jest też nagranie, na którym Michał O. ma mówić, że „zrobi dziś coś złego”. Ono także zostało wygenerowane z użyciem sztucznej inteligencji. Pomogły w tym prawdziwe zdjęcia z profili O. w portalach społecznościowych.

Redakcja poleca

Znana firma wycofuje reklamy z TV Republika. Sakiewicz odpowiada

Jest reakcja Kierwińskiego ws. TV Republika. „Bezczelne kłamstwo i pomówienie”

Silne emocje pomagają w rozprzestrzenianiu dezinformacji

Część komentatorów jako element dezinformacyjny przywołuje też wypowiedź ministra Kierwińskiego, który na konferencji w Krakowie mówił: - Wszystko wskazuje na to, że sprawca miał poglądy bardzo, bardzo radykalne. (…) Wszystko wskazuje na to, że zafascynowany był ideologiami skrajnie prawicowymi.

Na profilu ministerstwa w portalu X ta wypowiedź jest złagodzona. „Sprawca mógł być zafascynowany ideologiami skrajnie prawicowymi. Ten wątek będzie jednak szczegółowo weryfikowany” – czytamy.

Prawicowi politycy zarzucali Kierwińskiemu wykorzystywanie tragedii to własnych celów oraz deprecjonowanie prawicy. Jednak we wtorek minister sprawiedliwości Waldemar Żurek przyznał, że w materiałach ze śledztwa pojawia się „silny wątek prawicowego ekstremizmu”.

O to dlaczego dezinformacja w sieci rozprzestrzeniała się tak szybko oraz jakie to niesie ze sobą konsekwencje RadioZET.pl zapytało ekspertki od lat zajmujące się tym zagadnieniem.

- Dezinformacja rozprzestrzenia się szybko, bo jest oparta na emocjach. W sytuacji, z jaką mieliśmy do czynienia w Krakowie, pojawiło się dużo lęku, złości, poczucie zagrożenia. To wywołało potrzebę odzyskania kontroli i zdobycia jakichkolwiek informacji, zwłaszcza w tych pierwszych chwilach. Służby najpierw weryfikują informacje, a później je przekazują. To trwa, a ludzie nie lubią tego momentu niewiedzy. I tu znalazła się przestrzeń dla różnego rodzaju fake newsów i niesprawdzonych wątków. Te proste wyjaśnienia, nawet jeżeli są nieprawdziwe, bardzo szybko się rozchodzą. To często nie wynika nawet ze złej woli, tylko troski o bliskich, znajomych. Chcemy im przekazać informację, której być może nie mają. Nie analizujemy jej prawdziwości – tłumaczy dr Agnieszka Skruczaj-Olejnik, psycholożka i specjalistka ds. dezinformacji z Uniwersytetu SWPS.

Redakcja poleca

„To zburzyło nasze poczucie bezpieczeństwa”. Psychoterapeutka o skutkach ataku w Krakowie

Polityczny spór o broń po zamachu w Krakowie. „Absolutnie konieczny"

Z kolei Wiktoria Kałus, ekspertka od dezinformacji ze stowarzyszenia Demagog, zajmującego się fact-checkingiem zauważa, że machina dezinformacji rusza w konkretnych sytuacjach.- Za każdym razem, kiedy mamy do czynienia z pewnym kryzysem w państwie, pojawia się znany schemat działania. Widzimy od razu wysyp pewnych tez. Przeważnie pierwszą z nich jest kwestionowanie tego, czy sprawca był Polakiem. W Krakowie od razu po ataku pojawił się przekaz, że chodzi o cudzoziemca. Następnie mieliśmy wysyp różnego rodzaju materiałów, które powstały z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Wyostrzone obrazy, przerobione zdjęcia, a nawet nagrania. Trzeba pamiętać, że te wygenerowane przez AI detale nie są wiernym odzwierciedleniem rzeczywistości. To jest tylko hipotetyczna rekonstrukcja. Wykorzystywanie modeli AI w taki sposób może prowadzić do fałszywych oskarżeń – mówi Wiktoria Kałus, ekspertka od dezinformacji ze stowarzyszenia Demagog.

„Rosja stara się sięgać swoimi mackami jak najdalej”

Rozsiewaniu dezinformacji sprzyja też silna polaryzacja społeczeństwa, a z taką mamy do czynienia od długiego czasu. - Za wiarygodne uznajemy informacje pochodzące z naszej „bańki”. Widzowie Republiki wierzą w to, co podaje stacja i jej naczelny. Jeśli jesteśmy sympatykami obozu rządzącego, to zakładamy, że jego przedstawiciele mówią prawdę. Lubimy dostawać informacje, które są zgodne z naszymi poglądami. Trudno też oczekiwać, że w zalewie newsów będziemy każdy z nich wnikliwie analizowali – dodaje dr Agnieszka Skruczaj-Olejnik.

Według Wiktorii Kałus wśród mediów tradycyjnych „zawaliła” nie tylko Telewizja Republika. Także w innych portalach i telewizjach pojawiały się niesprawdzone informacje. To z kolei wywoływało chaos informacyjny.-Powinniśmy oczekiwać większej rzetelnościze strony mediów, szczególnie przy tak tragicznych wydarzeniach - zauważa analityczka Demagoga.

W ostatnich dniach śledziła ona uważnie aktywność kont internetowych, właśnie w kontekście informacji dotyczących ataku w Krakowie. Część tropów prowadzi na wschód. - W przypadku platform społecznościowych mamy pewne poszlaki, że rosyjska propaganda także zaczęła szukać luki właśnie w tym chaosie informacyjnym, by wejść w nią ze swoim przekazem. Choćby próbując udowodnić, że sprawca był żołnierzem z Ukrainy i podsycić antyukraińskie nastroje. Na szczęście szybko to zdementowaliśmy. Ten przykład pokazuje jednak, że nawet w takich ciężkich czasach Rosja stara się sięgać swoimi mackami dezinformującymi jak najdalej, by wpłynąć na nasze postrzeganie pewnych rzeczy i zdarzeń – mówi RadioZET.pl Wiktoria Kałus.

Fot. PAP/Łukasz Gągulski
Marsz ciszy w Krakowie

Tym grupom zależy na rozsiewaniu dezinformacji

Dr Agnieszka Skruczaj-Olejnik tłumaczy, że z psychologicznego punktu widzenia im częściej widzimy jakąś informację, tym bardziej ona nam się wydaje prawdziwa. Tak po prostu działa nasz mózg. - To, jak z powiedzeniem, że kłamstwo powiedziane tysiąc razy staje się prawdą. Emocje pozwalają rozprzestrzeniać się fake newsom szybciej, niż zweryfikowanym informacjom, bo te drugie są zazwyczaj suche, pojawiają później. Im bardziej krzykliwy nagłówek tym chętniej w niego klikamy - wyjaśnia ekspertka.

Swój interes we wprowadzaniu chaosu informacyjnego ma kilka grup. Nie każda z nich rozpowszechnia fake newsy celowo. I nie każda liczy na konkretny, negatywny efekt, jaki mogą wywołać. - Pierwszą grupą są wyznawcy teorii spiskowych, którzy bardzo często rozpowszechniają różne informacje, nie mając złych intencji. Twierdzą, że na tym polega wolność słowa i dzielą się swoimi przemyśleniami. Oni nieintencjonalnie wprowadzają pewien chaos informacyjny. Drugą grupą są politycy, którzy prowadzą swoją wojenkę i próbują podtrzymywać narrację, że to my jesteśmy dobrzy, a tamci są źli. Trzecią grupą interesu jest wspomniana Rosja, która wykorzysta każdą okazję, by destabilizować sytuację w kraju. Chodzi o podtrzymywanie polaryzacji społeczeństwa czy podważanie zaufania od służb, organów państwowych – wylicza Wiktoria Kałus z Demagoga.

Ekspertki pytane o to, czy przekazanie informacji o fascynacji Michała O. skrajnie prawicowymi ideologiami przez ministra Marcina Kierwińskiego nie podejmują się jednoznacznej oceny. Demagog zwrócił się do MSWiA o szczegółowe wyjaśniania, żeby zweryfikować prawdziwość tej wypowiedzi.

Źródło: Radio ZET