Kilkudziesięciu policjantów, tysiące niewykrytych spraw. Kulisy pracy polskiego Archiwum X
To był bardzo owocny rok. Największym sukcesem było rozwiązanie po piętnastu latach sprawy zabójstwa Izabeli Strzałkowskiej z Gdyni. Kluczową rolę odegrała nowoczesna genetyka sądowa, a dokładniej genealogia genetyczna - mówi w rozmowie z RadioZET.pl Tomasz Kołada z Wydziału Przestępstw Niewykrytych Biura Kryminalnego Komendy Głównej Policji. Jakie wyzwania stoją przed słynnym policyjnym Archiwum X w kolejnych latach?
W 2026 roku policjanci z policyjnego Archiwum X mieli powody do świętowania. Po piętnastu latach rozwiązali głośną sprawę zabójstwa 13-letniej Izabeli Strzałkowskiej z Gdyni. Sprawca mógłby nigdy nie odpowiedzieć za zbrodnię, gdyby śledczy nie zastosowali nowatorskich rozwiązań z zakresu badań genetycznych.
- Rozwój, jaki dokonał się w niej w ciągu ostatnich dwóch dekad, jest ogromny. To bez wątpienia przyszłość kryminalistyki - opowiada Tomasz Kołada z Wydziału Przestępstw Niewykrytych Biura Kryminalnego Komendy Głównej Policji.
Choć śledczy ze specjalnej jednostki policji mają na koncie sporo sukcesów, to spraw do rozwiązania wciąż jest dużo. O tym, z jakimi wyzwaniami, ale także problemami muszą konfrontować się policjanci z tzw. Archiwum X, rozmawiamy z jednym z nich.
Mateusz Kapera: W połowie października w Poroninie spotkali się policjanci i prokuratorzy, którzy zajmują się prowadzeniem spraw z tzw. Archiwum X. Co było celem spotkania?
St. spec. Tomasz Kołada: Zjazdy odbywają się regularnie od 2018 roku, czyli od momentu utworzenia w strukturach Wydziału Dochodzeniowo-Śledczego Biura Kryminalnego Komendy Głównej Policji zespołu do spraw przestępstw niewykrytych. Od tamtego czasu co roku organizujemy odprawę szkoleniową dla osób zajmujących się takimi śledztwami.
Na co dzień kontaktujemy się głównie telefonicznie lub mailowo, a tam możemy porozmawiać twarzą w twarz, wymienić się doświadczeniami i pomysłami. Często ktoś opowiada o rozwiązaniu zastosowanym w jednej sprawie, a okazuje się, że można je wykorzystać także w innej. To właśnie jedna z największych zalet takich spotkań.
Konferencja z roku na rok się rozwija, a tym roku była jedną z największych. Uczestniczyło w niej ponad sto osób. Liczną grupę stanowili prokuratorzy współpracujący z nami przy tego typu sprawach, a także biegli z różnych dziedzin, np. z palinologii, czyli nauki zajmującej się badaniem pyłków roślin.
Po co śledczym taka wiedza?
Możemy ją wykorzystać, aby sprawdzić, czy zwłoki, na których ujawniono pyłki, zostały porzucone na miejscu ich odnalezienia, czy może skądś przyniesione.
Warto wspomnieć także o wystąpieniach psychologów, m.in. Justyny Poznańskiej, dyrektor Warszawskiego Ośrodka Psychologii Sądowej i Śledczej czy Olgi Gajewskiej z Poznania, specjalizującej się w analizie wiarygodności, która omawiała możliwości wykorzystania psycholingwistyki w śledztwach. Nowością było wystąpienie sędzi, która przedstawiła nam spojrzenie sądu na ocenę materiału dowodowego w sprawach prowadzonych przez Archiwum X. Mówiła o tym, jakie dowody są istotne, na co sąd zwraca uwagę i w jaki sposób ocenia materiał zgromadzony po latach. To było dla nas bardzo cenne doświadczenie, ponieważ często oczekiwania policjantów różnią się od tego, co ostatecznie okazuje się kluczowe w procesie sądowym.
Prelegentami byli też funkcjonariusze Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego. Co służby specjalne mogą wnieść do rozwiązywania spraw kryminalnych?
Były to osoby z wydziału agencji, z którym współpracujemy przy badaniach poligraficznych przeprowadzanych na potrzeby naszych śledztw. Korzystamy z ich wiedzy, doświadczenia i sprzętu. Potocznie mówi się o „wykrywaczu kłamstw”, ale jest to bardzo myląca nazwa. Urządzenie nie wykrywa kłamstwa. Rejestruje jedynie reakcje organizmu. Natomiast osoba prowadząca badanie interpretuje, czym te reakcje są spowodowane.
Podczas spotkania w Poroninie podsumowaliście działania tzw. Archiwum X w 2026 roku. Jaki to był dla was rok?
Bardzo owocny. Największym sukcesem było rozwiązanie po piętnastu latach sprawy zabójstwa Izabeli Strzałkowskiej z Gdyni. Kluczową rolę odegrała nowoczesna genetyka sądowa, a dokładniej genealogia genetyczna. Była to bardzo trudna i poruszająca sprawa, dotycząca zabójstwa 13-letniej dziewczynki. Miałem okazję zapoznać się z jej analizą przygotowaną przez prokuratora dr. Michała Gabriela - Węglowskiego z Prokuratury Regionalnej w Gdańsku. W pewnym zakresie również uczestniczyłem w początkowych działaniach, ale cała zasługa należy przede wszystkim do prokuratora i policjantów z Gdańska.
Oczywiście w naszej pracy zawsze potrzebna jest także odrobina szczęścia. Mam na myśli sytuacje, gdy zachowują się ślady, które można ponownie przebadać po wielu latach.
Zabójstwo Izabeli Strzałkowskiej to pierwsza w Polsce sprawa, która została wyjaśniona po latach dzięki zastosowaniu genealogii genetycznej. Będą kolejne?
Mam taką nadzieję. Trzeba jednak pamiętać, że genealogia genetyczna nie jest metodą, która pozwoli rozwiązać wszystkie sprawy, w których zabezpieczono materiał DNA. Daje jednak realną szansę, że stanie się tak przynajmniej z częścią z nich. Jeśli nie teraz to w najbliższej przyszłości.
Jak wygląda struktura tzw. Archiwum X w polskiej policji?
Na szczeblu KGP funkcjonuje Wydział Przestępstw Niewykrytych Biura Kryminalnego. W Poznaniu funkcjonuje Sekcja ds. Przestępstw Niewykrytych, a w pozostałych komendach wojewódzkich mamy 16 zespołów zajmujących się nierozwiązanymi sprawami sprzed lat - dziewięć z nich jest etatowych.
Czym różnią się od nieetatowych zespołów?
W przypadku etatowych mamy wyznaczone dwie, trzy lub cztery osoby, które zajmują się wyłącznie sprawami z tzw. Archiwum X. Zespoły nieetatowe mają zazwyczaj formę grupy zadaniowej powołanej przez komendanta. Wskazani policjanci zajmują się wyłącznie niewykrytymi sprawami, ale nie funkcjonują w odrębnej strukturze.
Ilu funkcjonariuszy pracuje w takich zespołach?
Około 70.
Wspomniał pan również o obecności prokuratorów na spotkaniu w Poroninie. Prokuratura także ma tzw. Archiwum X?
Tak, ale formalnie tylko w Małopolskim Wydziale Zamiejscowym Departamentu ds. Przestępczości Zorganizowanej Prokuratury Krajowej w Krakowie. Natomiast od 2020 lub 2021 roku w każdej prokuraturze regionalnej i okręgowej w Polsce działa koordynator do spraw tzw. Archiwum X. W części z nich utworzono też referaty, w których dwóch lub trzech prokuratorów zajmuje się wyłącznie sprawami niewykrytymi. Ostatnie szacunki wskazują, że mamy ponad 2,5 tys. spraw, których akta należałoby przynajmniej przeczytać.
To ogrom pracy, zwłaszcza że akta takich spraw często liczą dziesiątki tomów (jeden tom ma 200 stron)...
Policjanci i prokuratorzy mają wyrobiony nawyk szybkiego czytania. Czasami wystarczy przejrzeć akta, gdy wie się czego szukać. Następnie można zlecić dalsze czynności osobom odpowiedzialnym za konkretny zakres działań.
Te ponad 2,5 tys. spraw to liczba postępowań, w których nie udało się ustalić sprawcy?
Tak, choć nie jest to pełna liczba. Wszystko zależy od przyjętych kryteriów kwalifikacji. Nie obejmuje ona choćby tzw. ciemnej liczby przestępstw, czyli przypadków zaginięć, które mogą mieć związek np. z zabójstwem.
Średnia liczba niewykrytych spraw w garnizonach w całym kraju wynosi 200. W samym warszawskim jest ich prawie 700. Skąd tak duża różnica?
Warszawa to największe polskie miasto. To naturalnie przekłada się na liczbę niewykrytych spraw. Do tego dochodzi skala przestępczości, zwłaszcza zorganizowanej, jaka występowała w stolicy w latach 90. Nawet gdyby podwojono liczbę funkcjonariuszy stołecznego wydziału do walki z aktami terroru kryminalnego i zabójstw, to i tak mieliby oni co robić
Jakie są dziś największe wyzwania dla tzw. Archiwum X?
Jednym z nich jest stworzenie centralnego rejestru spraw, które zostały umorzone z powodu niewykrycia sprawcy.
To jeżeli on jeszcze nie istnieje, to jak wytypowaliście te ponad 2,5 tys. niewykrytych spraw?
Zwróciliśmy się do Prokuratury Krajowej o analizę zarówno papierowych repertoriów, jak i danych zgromadzonych w systemie PROK-SYS (system teleinformatyczny do obsługi postępowań). Okazało się jednak, że nie jest to takie proste. Najpierw musieliśmy ustalić, jakiego rodzaju sprawy nas interesują, a następnie przeanalizować opisy konkretnych śledztw. Proszę mi wierzyć, że jeżeli weźmiemy dwie bardzo podobne sprawy, to sposób ich zapisania w systemach może być całkowicie różny.
To znaczy?
Jeden prokurator wpisze „zabójstwo”, drugi „śmierć”, a jeszcze inny „zgon”. To powoduje, że odnalezienie wszystkich interesujących nas spraw wymaga żmudnej analizy.
Pracujemy nad stworzeniem wspólnego zbioru spraw niewykrytych na potrzeby zespołów z tzw. Archiwum X. Nie chodzi nawet o centralny rejestr, ale o narzędzie pozwalające uniknąć dublowania pracy i umożliwiające sprawdzenie, czy pomiędzy poszczególnymi sprawami istnieją związki osobowe lub przedmiotowe.
Co chcielibyście jeszcze wprowadzić oprócz rejestru spraw niewykrytych?
Naszym postulatem jest ujednolicenie i wzmocnienie struktur tzw. Archiwum X w polskiej policji. Dobrze byłoby, gdyby w każdej komendzie wojewódzkiej pracowały co najmniej dwie lub trzy osoby zajmujące się wyłącznie sprawami archiwalnymi.
Jest jeszcze sporo zmian, które należałoby wprowadzić w przepisach, ale do tego jeszcze daleka droga.
Podobno pracujecie nad projektem wytycznych w sprawach archiwalnych. Jaką mają one mieć formę i do kogo być skierowane?
Tak. Pracujemy nad dokumentem, który ma zostać skierowany do komendantów wojewódzkich policji. Niezależnie od tego, czy przyjmie formę decyzji, czy zarządzenia Komendanta Głównego Policji, jego celem będzie uporządkowanie sposobu prowadzenia spraw archiwalnych.
Sam kodeks postępowania karnego nie odpowiada na wszystkie pytania związane z pracą przy starych sprawach. Trzeba wiedzieć, od czego zacząć analizę, czego szukać, jak ocenić potencjał materiału dowodowego i czy sprawa rokuje na wykrycie sprawcy.
W tym zakresie bardzo interesujące rozwiązania wypracowała prokuratura. Mówię o solvability factors, czyli czynnikach wykrywalności. Pozwalają one ocenić, czy dana sprawa ma szanse na rozwiązanie i czy należy zająć się nią w pierwszej kolejności.
Jak przeprowadza się taką ocenę?
To rozwiązanie wywodzi się ze Stanów Zjednoczonych. Poszczególnym elementom przypisuje się punkty. Mamy zabezpieczone ślady - plus jeden. Nie mamy ich - minus. To samo w przypadku potencjalnego sprawcy lub jego braku. Punkty przyznaje się także za zachowaną dokumentację czy materiał dowodowy. To ważne, ponieważ czasem okazuje się, że nie zachowały się ani akta, ani dowody rzeczowe. Zdarzało się również, że po umorzeniu postępowania dowody były niszczone lub zwracane rodzinom.
Pamiętam sprawę zabójstwa 11-letniej dziewczynki z okolic Wałcza z 1988 roku. Kiedy kilka lat temu rozmawialiśmy z ojcem ofiary, opowiadał, że przez kilkanaście lat przechowywał rzeczy córki zwrócone po zakończeniu postępowania. Ostatecznie jednak je zniszczył, uznając, że już nigdy się nie przydadzą.
Trzeba też pamiętać o takich wydarzeniach jak powódź z 1997 roku. W jej wyniku część akt i materiałów mogła po prostu ulec zniszczeniu. Na szczęście są to sytuacje incydentalne. Tego typu czynniki wykrywalności powodują, że jesteśmy w stanie ocenić, na ile sprawa rokuje.
Nad jakimi sprawami obecnie pracujecie?
Jest kilka spraw, choć o części z nich nie mogę mówić. Jedna z nich prowadzona jest wspólnie z Komendą Wojewódzką Policji w Gdańsku. Dotyczy zabójstwa młodej kobiety, której zwłoki - pozbawione głowy, dłoni i nóg - odnaleziono w 2009 roku w zbiorniku wodnym niedaleko Pruszcza Gdańskiego. Do dziś nie znamy tożsamości ofiary ani sprawcy. Mamy jednak zlecone czynności od prokuratora regionalnego i wspólnie prowadzimy dalsze działania.
W tym przypadku liczba punktów w ocenie wykrywalności nie jest chyba wysoka?
To prawda. Mimo to są pewne okoliczności pozwalające zawęzić krąg osób, które mogą mieć związek ze sprawą. Dostrzegliśmy też kwestie, które w pierwotnym postępowaniu nie zostały wystarczająco wyjaśnione. Uznaliśmy, że warto do nich wrócić.
Drugą sprawą jest zabójstwo czteroosobowej rodziny z 1996 roku pod Ciechanowem, nad którym pracujemy razem z policjantami z Radomia. Sprawcy wtargnęli do domu, zamordowali rodzinę, w tym dwudziestoletnią córkę gospodarzy, która wcześniej została zgwałcona. To jedna z najbardziej wstrząsających spraw, z jakimi się zetknąłem. Obecnie analizujemy ją ponownie i mamy nadzieję na postęp. Na szczęście zachowały się akta sprawy.
Dlaczego nie udało się ustalić sprawców zabójstw w tych sprawach?
Czasami policjanci dochodzili do ściany, bo wówczas nie istniały jeszcze metody badawcze, którymi dziś dysponujemy. Najlepszym przykładem jest genetyka sądowa. Rozwój, jaki dokonał się w niej w ciągu ostatnich dwóch dekad, jest ogromny. To bez wątpienia przyszłość kryminalistyki.
Źródło: Radio ZET