Polacy płacą za te badania, choć są już na NFZ. Wielu o tym nie wie

Test HPV HR na NFZ. Nowość w profilaktyce raka szyjki macicy

Od lipca 2025 roku kobiety mogą korzystać z nowoczesnego testu HPV HR w ramach programu profilaktyki raka szyjki macicy. Badanie wykrywa materiał genetyczny typów wirusa brodawczaka ludzkiego, które zwiększają ryzyko rozwoju tego nowotworu. Od 1 sierpnia 2026 roku test HPV HR zastąpił tradycyjną cytologię jako podstawowe badanie przesiewowe w programie NFZ. Jeśli wynik okaże się dodatni, z tej samej próbki wykonuje się dodatkowo cytologię na podłożu płynnym (LBC).

Z bezpłatnego testu mogą skorzystać kobiety w wieku 25-64 lat, które kwalifikują się do programu. Badanie wykonuje się zasadniczo raz na pięć lat, bez skierowania. Można zapisać się do poradni ginekologicznej lub wybranej placówki POZ realizującej program, także przez Internetowe Konto Pacjenta.

Tomografia komputerowa płuc za darmo. Kto może skorzystać?

To jedna z najnowszych zmian w profilaktyce nowotworów. W październiku 2026 roku ruszył finansowany przez NFZ program wczesnego wykrywania raka płuca, którego podstawą jest niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej (NDTK). Badanie pozwala wykryć niewielkie zmiany w płucach, zanim pojawią się objawy choroby. Jest przeznaczone przede wszystkim dla osób z wieloletnią historią palenia papierosów. Do programu mogą zakwalifikować się:

osoby w wieku 55-74 lat, które wypaliły co najmniej 20 paczkolat i nadal palą albo rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu;

osoby w wieku 50-54 lat z taką samą historią palenia, jeśli występują u nich dodatkowe czynniki ryzyka.

Paczkolata oblicza się, mnożąc liczbę paczek papierosów wypalanych dziennie przez liczbę lat palenia. Przykładowo jedna paczka dziennie przez 20 lat oznacza 20 paczkolat.

Do badania w ramach programu nie potrzeba skierowania. Konieczna jest jednak kwalifikacja, a badanie można wykonać w placówkach, które podpisały odpowiednią umowę z NFZ. Program jest stopniowo rozszerzany na kolejne ośrodki.

Lipoproteina(a). Badanie dostępne w programie Moje Zdrowie

Od maja 2025 r. działa program profilaktyczny Moje Zdrowie, skierowany do osób, które ukończyły 20 lat. Jednym z badań, jakie można w nim wykonać, jest oznaczenie lipoproteiny(a), czyli Lp(a). To szczególnie ważne badanie dla osób zagrożonych chorobami układu krążenia. Podwyższony poziom Lp(a) jest w dużej mierze uwarunkowany genetycznie i wiąże się ze zwiększonym ryzykiem miażdżycy, zawału serca oraz udaru mózgu. Zwykły lipidogram nie obejmuje tego parametru.

Oznaczenie Lp(a) można wykonać w ramach programu Moje Zdrowie raz w życiu. O zakresie badań decydują zasady programu, wiek pacjenta oraz wyniki ankiety zdrowotnej.

Aby skorzystać z programu, należy wypełnić ankietę na Internetowym Koncie Pacjenta, w aplikacji mojeIKP lub w przychodni POZ. Na jej podstawie placówka przygotowuje odpowiedni zestaw badań i zaprasza pacjenta na bilans zdrowia.

Test na HIV i krew utajona w kale 

Wśród badań dostępnych w podstawowej opiece zdrowotnej znajduje się również przesiewowy test w kierunku HIV. Wykrywa on przeciwciała przeciwko wirusowi oraz antygen p24, co pozwala rozpoznać zakażenie także na stosunkowo wczesnym etapie. Badanie może zlecić lekarz POZ, jeśli istnieją ku temu wskazania medyczne. Osoby, które chcą wykonać test anonimowo, mogą również skorzystać z bezpłatnych punktów konsultacyjno-diagnostycznych.

Warto wiedzieć także o badaniu kału na krew utajoną. Jest ono wykorzystywane w diagnostyce krwawień z przewodu pokarmowego i ocenie ryzyka chorób jelita grubego. W określonych sytuacjach może być zlecone w POZ, a także w ramach programu Moje Zdrowie. Dodatni wynik testu nie przesądza o rozpoznaniu raka jelita grubego. Wymaga natomiast oceny lekarskiej i ustalenia, czy potrzebne są dalsze badania, w tym kolonoskopia.

Ferrytyna, witamina B12 i kwas foliowy. Te badania zleci lekarz rodzinny

Nie wszystkie badania dostępne na NFZ są powszechnie kojarzone z przychodnią lekarza rodzinnego. Dobrym przykładem są oznaczenia ferrytyny, witaminy B12 i kwasu foliowego.

Ferrytyna pomaga ocenić zapasy żelaza w organizmie. Jej oznaczenie jest szczególnie przydatne przy podejrzeniu niedoboru żelaza, nawet zanim rozwinie się niedokrwistość. Z kolei badania witaminy B12 i kwasu foliowego mogą pomóc w ustaleniu przyczyn niektórych rodzajów niedokrwistości.

Wszystkie trzy badania znajdują się w wykazie diagnostyki finansowanej przez NFZ w POZ. Nie trzeba więc automatycznie umawiać się na prywatne pobranie krwi ani szukać skierowania od specjalisty. O potrzebie wykonania badań decyduje lekarz rodzinny na podstawie objawów i wskazań medycznych.

Anty-CCP i Helicobacter pylori 

Lekarz rodzinny może zlecić również oznaczenie przeciwciał anty-CCP, wykorzystywane w diagnostyce reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Badanie pomaga ocenić prawdopodobieństwo choroby, szczególnie u osób z bólem, obrzękiem i poranną sztywnością stawów.

Na liście badań finansowanych w POZ znajduje się także test wykrywający antygen bakterii Helicobacter pylori w kale. Zakażenie tą bakterią może prowadzić m.in. do przewlekłego zapalenia błony śluzowej żołądka i choroby wrzodowej. Badanie może być przydatne u pacjentów z określonymi dolegliwościami ze strony przewodu pokarmowego. Pozwala wykryć aktywne zakażenie, a w odpowiednim czasie po leczeniu może służyć również do oceny jego skuteczności.

W ramach POZ dostępne są ponadto badania całkowitego IgE oraz wybranych przeciwciał IgE swoistych, wykorzystywane w diagnostyce alergii. Ich zakres obejmuje określone alergeny wziewne i pokarmowe, a nie dowolnie wybrany panel alergologiczny.

Jak wykonać badania bezpłatnie na NFZ?

Zasady zależą od rodzaju badania. W przypadku ferrytyny, witaminy B12, kwasu foliowego, anty-CCP, testu na Helicobacter pylori czy HIV pierwszym krokiem może być konsultacja z lekarzem rodzinnym.

Inaczej wygląda dostęp do badań profilaktycznych. Na test HPV HR można zapisać się bez skierowania, podobnie jak do programu wczesnego wykrywania raka płuca, jeśli spełnia się warunki kwalifikacji. Z kolei program Moje Zdrowie rozpoczyna się od wypełnienia ankiety zdrowotnej.

Ważne: finansowanie badania przez NFZ nie oznacza, że każdy pacjent może wykonać je na życzenie. W przypadku diagnostyki zlecanej w POZ lekarz ocenia wskazania medyczne. Programy profilaktyczne mają natomiast własne kryteria wieku, stanu zdrowia i częstotliwości badań.

Dlatego przed opłaceniem testu w prywatnym laboratorium warto sprawdzić, czy nie jest on już dostępny w przychodni lub jednym z programów finansowanych przez NFZ.

Źródło: Radio ZET