Nauczyciel z uczniem wybierze lektury. Polonista wyjaśnia, co się zmieni na jęz. polskim po reformie

Od września 2026 roku do szkół wchodzi reforma edukacji nazywana Kompasem jutra. Zmiany mają objąć najpierw klasy pierwsze i czwarte w podstawówkach. MEN przedstawiło właśnie projekty podstawy programowej m.in. z języka polskiego. Spytaliśmy nauczyciela tego przedmiotu, jak ocenia zaproponowane zmiany.

- Jak pierwszy raz przeczytałem nową podstawę programową, to uznałem, że jest to podstawa, o jakiej marzyłem, jak ze snu. Dlaczego? Bo oddaje inicjatywę nauczycielowi, nie krępuje go. To wielki przełom, bo minister Anna Zalewska wprowadziła podstawy, w których narzucała, co, jak, a nawet kiedy nauczyciel ma omówić – to pierwsza kwestia, na którą zwrócił uwagę Bartłomiej Rosiak, nauczyciel języka polskiego z Łodzi. Idealnie jednak nie będzie. - Ta wolność i inicjatywa po stronie nauczyciela to miecz obosieczny, ma plusy i minusy – dodaje zaraz.

Reforma edukacji. Jaka lista lektur w podstawówkach?

Polonista za przykład podaje tu obszar, który zazwyczaj wzbudza największe zainteresowanie i dyskusję, czyli lektury. Według zaproponowanej podstawy programowej uczniowie z klas IV-VI obowiązkowo będą czytać:

• wybrane fragmenty Biblii, 
• mity greckie, 
• baśnie i legendy,
• "Mazurka Dąbrowskiego" 
• "Rotę". 

W klasach VII i VIII obowiązkowe ma być zapoznanie się z:

• trenami i fraszkami Kochanowskiego, 
• bajkami Krasickiego, 
• utworami Adama Mickiewicza („Dziady” cz. II, „Reduta Ordona”, „Śmierć Pułkownika”, inwokacja „Pana Tadeusza” oraz wybrana ballada)
• „Balladyną” Juliusza Słowackiego, 
• nowelą Prusa lub Sienkiewicza (do wyboru), 
• „Kamieniami na szaniec” Aleksandra Kamińskiego, 
• wybranymi utworami Sławomira Mrożka,
• wybranymi opowiadaniami Idy Fink.

Na tym doświadczeń czytelniczych nie koniec, ale teraz to nauczyciel wraz z uczniami ma wybierać pozostałe teksty „zróżnicowane tematycznie i gatunkowo”. A jest z czego, bo zaproponowana lista przykładowych tekstów do omówienia w podstawówce zawiera ponad 100 pozycji. - Tego nigdy nie było u nas i to jest novum na plus. Teraz mamy o wiele dłuższą listę lektur obowiązkowych i do tego „inne lektury wskazane przez nauczyciela – porównuje Rosiak.

Kanon lektur skrojony pod ucznia

Nowa podstawa skłania więc do tego, by z różnymi klasami na tym samym poziomie omawiać trochę inne lektury, bo w każdej klasie są inne dzieci, z innymi problemami. - Czyli z jednej strony wybrane przez nas teksty mają być pretekstem do rozmowy o rodzajach, gatunkach literackich, ale z drugiej strony mają też dotykać obszarów życia ważnych dla uczniów jak: dom, rodzina, przyjaźń, miłość. Ale istotne jest tutaj słowo „na przykład”. Czyli jeśli będę mieć w klasie problem używek, to dobiorę lekturę, w której te używki się pojawiają i ten utwór staje się pretekstem do rozmów psychoterapeutyczno-wychowawczych - mówi Rosiak.

Redakcja poleca

WOS na dobre zniknie ze szkół. Z czego teraz będzie matura?

Edukacja zdrowotna czy religia? Uczniów zniechęcają głównie trzy kwestie

Jak tłumaczy, do tej pory też można było tak pracować, ale wymagało to nagimnastykowania się. - A nie ma drugiego bardziej wychowawczego przedmiotu niż język polski. Polonista lepiej zna uczniów niż wychowawca, bo widzi codziennie i rozmawia z nimi na tematy życiowe - zaznacza nauczyciel. Według niego w zaproponowaną listę lektur tchnięto też ducha współczesności, nie brakuje tam bowiem tekstów współczesnych, które należą do kanonu literatury popularnej. - To też mi się podoba, bo poprzednia podstawa elitaryzowała literaturę, a pomijała inne dziedziny sztuki jak teatr czy film – ocenia polonista.

Jednocześnie zaznacza, że nigdy nie potępiał dzieł kanonicznych i dalej ma zamiar je omawiać, bo uważa, że są ważne. - Kiedy z liceów usunięto „Romea i Julię”, omawiałem ten utwór z siódmoklasistami, bo nie wyobrażałem sobie absolwenta, który nie wie, dlaczego ludzie w Weronie robią zdjęcia balkonu. Jestem pewnie w mniejszości, ale uważam, że wiedza jest wartością i to, że można coś wyszukać za pomocą AI, nie zwalnia nas ze znajomości kodu kulturowego – tłumaczy. Dlatego np. martwi go, że po zmianach nie ma nic o powieści historycznej, a tę też powinno się poznać.

Z drugiej strony to że konkretne tytuły nie są narzucone, może okazać się minusem. - Nowa podstawa jest idealna, ale dla świetnego polonisty, który musi być obyty w świecie literatury, kultury współczesnej i niesamowicie otwarty na uczniów, bo to w porozumieniu z nimi będzie dobierał lektury. Takich nauczycieli u nas nie brakuje, ale też nie każdy, kto kończy studia polonistyczne, jest świetnie przygotowany do pracy w szkole – wyjaśnia Rosiak. Stąd, jak przewiduje, będą się pogłębiały nierówności społeczne między uczniami - tych ze świetnych szkół ze świetnymi nauczycielami i tych, którzy tyle szczęścia nie mieli.  

Na języku polskim w podstawówce edukacja medialna

Propozycja podstawy programowej z języka polskiego została podzielona na siedem obszarów. Oprócz praktyk lekturowych to: komunikacja, odbiór, świadomość językowa, tworzenie wypowiedzi, autorefleksja i tworzenie tożsamości oraz elementy edukacji medialnej. Do tej pory mieliśmy kształcenie literacko-kulturowe i językowe. - Potem zgodnie z modą dodano samokształcenie, ale było to puste, niewiele znaczące hasło, bo wpisano tam np. że uczeń korzysta ze słowników, czy bierze udział w konkursach – stwierdza Rosiak.

Redakcja poleca

Nauczyciele porzucają swój przedmiot. Nowy trend w szkołach

Uczniowie uciekają od szkoły. Coraz więcej dzieci na nauczaniu indywidualnym

Jak zauważa, nowa podstawa kładzie duży nacisk na praktykę, np. z językoznawstwa, bo do tej pory to był kurs gramatyki opisowej języka polskiego. - W końcu ktoś doszedł do wniosku, że teoretyczna wiedza o tym, na czym polega np. utrata dźwięczności w głosie, nie prowadzi do tego, że uczeń się swobodnie wypowiada. Wiedza teoretyczna, strukturalistyczna się na to nie przekłada. Żeby dobrze pisać, trzeba po prostu dużo pisać – mówi. Czy teraz ten obszar się poprawi? Znów zdaniem polonisty wszystko będzie zależało od nauczyciela. Na pewno teraz treści teoretyczne zostały okrojone, co – przy takiej same liczbie godzin polskiego - daje przestrzeń na warsztaty redakcyjne, na tworzenie i ćwiczenie.

Nowością są też elementy edukacji medialnej, do której dotychczas nawiązywano głównie przy okazji rozróżniania manipulacji i perswazji. - Tylko znów gdybyśmy w ramach eksperymentu pokazali polonistom film i zapytali się, czy autorem jest AI czy nie, to nie wiem, czy wszyscy potrafiliby na to pytanie odpowiedzieć. Ten obszar wymaga otwartej głowy od polonisty – mówi Rosiak. On sam w piątych klasach przy omawianiu „Pana Samochodzika” skupiał się na fragmencie, w którym dziennikarka napisała artykuł o skarbie templariuszy i cały kraj rzucił się na poszukiwania tego skarbu. - To był pretekst do dyskusji o odpowiedzialności dziennikarskiej, ale też do analizy wywiadów i pokazania, jak np. niektórzy goście w programach uciekają od odpowiedzi – wspomina.

Nowa podstawa z języka polskiego. Plusy i minusy

Eksperci proponują też co najmniej jedną w roku obowiązkową wizytę ucznia w teatrze, a także tydzień projektowy. - Przywracamy to, co było w gimnazjum. Projekt edukacyjny uczył takich kompetencji jak planowanie, realizowanie zamierzonych zadań, ewaluacji, także cieszę się, że do tego wrócimy – mówi polonista. Ale jak dodaje, znów będzie to wymagało tego, żeby być aktywnym nauczycielem. Podręcznik nie będzie już wyrocznią. Nauczyciel sam będzie musiał wykazywać się inicjatywą. Z jednej więc strony nowy program daje wielkie szanse, a z drugiej je odbiera.

Stąd Rosiak jest przekonany, że będą szkoły, w których nic się nie zmieni, w których język polski będzie kompletnie rozbity. - Dlatego ta podstawa jest trochę schizofreniczna, bo daje swobodę nauczycielom, jakiej nigdy wcześniej nie mieliśmy, ale też wymaga ogromnej tytanicznej pracy od nas – mówi.

Nie ukrywa, że martwi go jeszcze jedna kwestia, czyli egzamin ósmoklasisty. Obecna podstawa z bardzo jasnymi, konkretnymi zagadnieniami była dobra do egzaminowania. - Teraz tego nie mamy, pytanie, czy i jaka pójdzie za tym zmiana w egzaminie – zastanawia się Bartłomiej Rosiak. Projekt podstaw programowych trafił do do konsultacji publicznych. Te mają potrwać do 18 grudnia.

Źródło: Radio ZET