Grenlandia: mit założycielski nabiera nowego znaczenia
Wikingowie, którzy na przełomie IX/X wieku dotarli Grenlandię, nazwali ją „green land” – zielony ląd. W przeciwieństwie do „ice land” – Islandii – wyspa ta miała być przyjazna i pełna obfitości. Nie była.
- Grenlandia to największa wyspa na świecie
- Jest duńską autonomią
- Chce ją kupić dla Stanów Zjednoczonych Donald Trump
Grenlandia: historia, Wikingowie, Dania
Pierwsze wzmianki o Grenlandii pochodzą z czasów przed naszą erą. „W IV wieku przed naszą erą grecki odkrywca Pyteasz, który wypłynął na północ z wybrzeży dzisiejszej Francji, opisał krainę zasnutą mgłą. Jak twierdzą niektórzy, zobaczył fiord Kangertittivag na Grenlandii” – czytamy w książce pt. „Najciekawszy człowiek na świecie. Ekscentryczne życie Petera Freuchena” autorstwa Reida Mitenbulera (Wydawnictwo History).
Na przełomie IX/X wieku naszej ery na Grenlandię dotarli wikingowie. Aby ściągnąć braci, nadali wyspie nazwę kojarzącą się z obfitością natury. Na przestrzeni kilku wieków opuścili jednak wyspę. „Archeologowie do dziś głowią się nad tym, czy wikingowie na Grenlandii umarli z głodu, próbowali odpłynąć, zasymilowali się z plemionami zbieracko-łowieckimi czy może wyginęli z powodu epidemii albo ataków rdzennych mieszkańców” – czytamy w książce „Najciekawszy człowiek na świecie”.
W XVI wieku, na mocy unii realnej, Grenlandia, Islandia i Wyspy Owcze stały się terytoriami podległymi Królestwu Danii i Norwegii. W XVIII wieku Grenlandią zainteresował się pastor luterański Hans Egede, który odbywał posługę w parafii na Lofotach. „Niektórzy z jego informatorów zastanawiali się na głos, czy wikingowie byli katolikami i czy pozostali przy swojej wierze po reformacji Danii” – pisze Mitenbuler. W 1711 roku pastor poprosił króla Danii Fryderyka IV o zgodę na zorganizowanie wyprawy misjonarskiej. Negocjacje trwały 10 lat. „Władca początkowo nie wyraził na to zgody, jednak dziesięć lat później zmienił zdanie, gdy uświadomił sobie, że działalność misyjna na Grenlandii dostarczy podstaw do roszczeń kolonialnych Danii, jeśli na wyspie odnalezione zostaną ślady po osadach wikingów” – pisze Mitenbuler.
Hans Egede został mianowany szefem Berneńskiej Kompanii Grenlandzkiej. Dostał prawo do sprawowania władzy, kierowania armią, pobierania podatków i wymierzania sprawiedliwości. W 1721 roku wraz z żoną, czwórką dzieci i czterdziestoosobową załogą wyruszył na ekspedycję „Danmark”, na pokładzie statku „Haabet” – „Nadzieja”.
Pierwsza wyprawa na Grenlandię
Hans Egede na Grenlandii spędził 14 lat. „Nigdy nie znalazł osad wikingów, swoich przodków. Spotkał natomiast Inuitów, rdzenną wspólnotę zamieszkującą Grenlandię od prawie tysiąca lat” – pisze Mitenbuler. „Przystosowali się do mroźnego klimatu, nauczyli polować na morsy, foki, narwale i niedźwiedzie polarne. Nawet ich aglutynacyjny język zdawał się stanowić efekt adaptacji do trudnych warunków klimatycznych, każdy rodzaj śniegu miał w nim bowiem swoją nazwę” – czytamy.
Rodzaje śniegu na Grenlandii:
- Aqilokoq – śnieżny puszek.
- Matsaaruti – mokry, lepiący się śnieg.
- Piegnartoq – idealny na sanki.
- Pukka – lodowe kryształki.
Następcą Hansa Egedego w eksploracji Grenlandii był Ludwig Mylius-Erichsen, a jego uczniem – Peter Freuchen, który po raz pierwszy popłynął na Grenlandię na pokładzie statku „Hans Egede”. W 1814 roku, po przegranej wojnie, Dania oddała Szwecji Norwegię, zachowując zwierzchnictwo nad Grenlandią, Islandią i Wyspami Owczymi. Do 1950 roku Dania izolowała Grenlandię od świata. „Izolowanie Grenlandii miało na celu ochronę rdzennej ludności przed wyzyskiem ekonomicznym, umożliwiając jej powolną adaptację do obcych wpływów kulturowych” – pisze Mitenbuler.
Dlaczego Amerykanie chcą kupić Grenlandię?
Dziś Grenlandia jest duńską autonomią, największą wyspą świata o powierzchni 2 mln kilometrów kwadratowych. Zamieszkuje ją 56 tys. osób, głównie Inuici. Stolicą jest Nuuk. Propozycję kupienia Grenlandii przez Stany Zjednoczone złożył właśnie prezydent-elekt Donald Trump.
To nie pierwszy tego typu pomysł w historii. Najpierw taka oferta została złożona przez Stany Zjednoczone w 1867 roku, potem – w 1946 roku. W trakcie II wojny światowej Dania podpisała porozumienie, na mocy którego Stany Zjednoczone zobowiązały się do ochrony wyspy w zamian za obecność infrastruktury wojskowej.
Dziś, gdy temat Grenlandii wraca, mit założycielski – „kraina obfitości” – nabiera nowego znaczenia. Pod pokrywą lodową znajdują się metale ziem rzadkich, m.in. żelaza, uranu, cynku, platyny, złota i diamentów, które wraz z globalnym ociepleniem stają się coraz bardziej dostępne. Grenlandia jest też punktem strategicznym na trasie przelotu USA-Wielka Brytania oraz punktem strategicznym w kwestii pomiarów meteorologicznych dla wojska.
Źródło: Radio ZET/„Najciekawszy człowiek na świecie. Ekscentryczne życie Petera Freuchena” R. Mitenbuler, Wydawnictwo History, Kraków 2024
Byłeś świadkiem czegoś niespodziewanego? Masz temat, którym powinniśmy się zająć?
Zgłoś sprawę przez Czerwony telefon Radia ZET
