Gra, która miała obalić kapitalizm, świętuje 90. urodziny. Dziś zna ją cały świat
Monopoly, jedna z najbardziej znanych gier planszowych na świecie, 31 grudnia 2025 roku obchodzi 90. rocznicę opatentowania. Za jej sławą kryje się historia pełna nieoczekiwanych zwrotów – od antykapitalistycznych idei po tajne misje wojenne i światowy fenomen rozrywki.
Z tego artykułu dowiesz się:
- Jak powstała gra, która miała uczyć o nierównościach społecznych.
- Jak Monopoly stało się symbolem kapitalistycznej rywalizacji i globalnego fenomenu.
- W jaki sposób gra odegrała nietypową rolę podczas II wojny światowej.
Początki Monopoly. The Landlord’s Game i Elizabeth Magie
Pierwszym znanym prototypem Monopoly była gra The Landlord’s Game, stworzona przez Elizabeth Magie z Illinois i opatentowana w 1904 roku. Magie nie miała początkowo zamiaru zapewniać ludziom rozrywki. Jej nadrzędnym celem było demonstrowanie szkodliwości monopolizacji ziemi i nierówności społecznych, zgodnie z teorią ekonomiczną Henry’ego George’a. George uważał, że ziemia powinna należeć do państwa, a dochody z jej użytkowania trafiać do budżetu państwa, co miało zapobiegać koncentracji bogactwa w rękach nielicznych.
Gra Elizabeth Magie była nie tylko innowacyjna pod względem mechaniki, ale także edukacyjna. Zawierała dwie ścieżki rozgrywki: wersję monopolistyczną, w której gracze rywalizowali o doprowadzenie innych do bankructwa, oraz wersję antymonopolową, promującą współpracę i wspólny dobrobyt. W 1906 roku Magie opublikowała grę za pośrednictwem własnej firmy, Economic Game Company, dystrybuując ją głównie wśród studentów i aktywistów społecznych.
Narodziny Monopoly: Charles Darrow i Wielki Kryzys
Za datę narodzin Monopoly uznaje się jednak rok 1935, kiedy została opatentowana przez Charlesa Darrowa. Darrow był sprzedawcą grzejników, który w czasie Wielkiego Kryzysu stracił pracę. Zainteresował się grą pokazaną mu przez znajomych, postanawiając stworzyć własną wersję planszy i sprzedawać ją w domach handlowych.
Darrow porzucił antymonopolową część zasad Magie i skoncentrował się wyłącznie na rywalizacji i doprowadzeniu przeciwników do bankructwa, co ostatecznie stało się esencją współczesnej gry. Oficjalnie został uznany za wynalazcę Monopoly, choć prawdziwa twórczyni, Elizabeth Magie, otrzymała za swoje prawa zaledwie 500 dolarów, co przy dzisiejszej inflacji wynosiłoby niecałe 9 tysięcy dolarów. Darrow dzięki sprzedaży praw stał się milionerem, a Monopoly szybko zdobyło popularność wśród Amerykanów szukających odskoczni od trudnej codzienności Wielkiego Kryzysu.
Monopoly podczas II wojny światowej
Gra odegrała także niezwykłą rolę w czasie II wojny światowej. Brytyjska firma John Waddington Ltd., produkująca Monopoly na licencji, współpracowała z wywiadem, tworząc specjalne zestawy dla lotników trafiających do niemieckich obozów jenieckich. W pudełkach umieszczano kompasy, mapy, pilniki i prawdziwe pieniądze, potrzebne do ucieczki z niewoli. Egzemplarze te były oznaczone czerwoną kropką na polu „parking”, a żołnierze wiedzieli, które gry mogą im pomóc w ucieczce.
Globalna ekspansja i kultowy wizerunek
Od momentu wejścia na rynek Monopoly stało się symbolem kapitalistycznej rywalizacji, zupełnie odmiennym od pierwotnych, antymonopolowych założeń Magie. Gra zyskała charakter globalny: sprzedano ponad 300 milionów egzemplarzy w ponad 110 krajach, w tym liczne edycje lokalne, tematyczne oraz cyfrowe.
Ikoniczną postacią gry jest Monopoly Man, najprawdopodobniej wzorowany na J. P. Morganie, symbolizujący amerykański kapitalizm i bogactwo. W Polsce pierwszą lokalną wersją była wydana w 1983 roku gra Eurobiznes, zbliżona mechaniką do Monopoly, ale dostosowana do polskich realiów. Dopiero po przemianach politycznych pojawiły się oficjalne wersje Monopoly.
Choć Monopoly pierwotnie powstało jako narzędzie edukacyjne i krytyka kapitalizmu, z czasem przekształciło się w symbol rozrywki i rywalizacji ekonomicznej. Jego historia jest dowodem na to, że pomysł jednej osoby może ewoluować w globalne zjawisko, które integruje pokolenia graczy i staje się częścią kultury popularnej. Ironią losu jest fakt, że gra mająca edukować o szkodliwości monopolu ostatecznie stała się najbardziej dochodową grą planszową w historii, sprzedawaną w milionach egzemplarzy na całym świecie.
Źródło: Radio ZET
Byłeś świadkiem czegoś niespodziewanego? Masz temat, którym powinniśmy się zająć?
Zgłoś sprawę przez Czerwony telefon Radia ZET
