Reforma edukacji 2027. Oto trzy główne zmiany. Pojawią się nowe przedmioty?
Agresywna polityka Putina, AI, teoria gier - o tym wszystkim dowiedzą się uczniowie szkół ponadpodstawowych, wynika z projektów nowych podstaw programowych. - Zmian jest bardzo dużo. Są: i nowy sposób patrzenia, i nowe przedmioty, to wszystko może wydawać się przytłaczające – przyznaje naRadioZET.pl psycholog edukacji dr Piotr Rycielski.
Są gotowe propozycje nowych podstaw programowych dla szkół ponadpodstawowych (licea i technika). Projekty stworzone przez Instytut Badań Edukacyjnych w ramach reformy "Kompas jutra" trafiły do Ministerstwa Edukacji Narodowej. Teraz czas na konsultacje i ostateczną decyzję resortu. Już wiadomo, że zmiany będą wprowadzane etapami i od nowego roku szkolnego obejmą klasy pierwsze. Co może się zmienić od września? Dlaczego? I na co wskazują eksperci?
Quiz: Quiz - 15 polskich książek. Tylko najlepsi zgadną autorów
Od biomimetyki do zegara molekularnego
Elżbieta Strzemieczna, kierowniczka zespołu ds. zmian w systemie edukacji IBE tłumaczy w rozmowie z RadioZET.pl, że nowa podstawa programowa kształcenia ogólnego to zmiana sposobu myślenia o nauce i nauczaniu. Ma być więcej krytycznego i kreatywnego myślenia oraz rozwiązywania problemów. Interpretowania, analizowania, porównywania i formułowania wniosków.
- Było wymienianie, opisywanie, rozpoznawanie i wyliczanie. Do tego chaos strukturalny i definicyjny, bo podstawy nie uwzględniały liczby godzin przewidzianych na dany przedmiot. Dla przykładu, w przedmiocie biznes i zarządzanie w zakresie podstawowym było 38 celów kształcenia i 64 wymagania szczegółowe na ok. 60 godzin przedmiotu. Teraz w propozycji IBE jest osiem celów kształcenia i 29 wymagań szczegółowych na tę samą liczbę godzin - wylicza.
Zdaniem przedstawicielki IBE zamiast mówić, co było w podstawach, a czego nie będzie, lepiej mówić o tym, co teraz pojawiło się w propozycjach. I tak np. na historii nacisk będzie położony na korzystanie ze źródeł, wyciąganie wniosków i prowadzenie dyskusji, a także poznawanie historii najnowszej XXI w. z agresywną polityką Rosji pod rządami Putina i wzrost globalnego znaczenia Chin.
W podstawie do matematyki pojawiły się m.in.: rozpoznawanie błędów wnioskowania i manipulacji w prezentacji lub interpretacji danych. W biologii: szczepienia i dezinformacja na ich temat, układ nagrody i uzależnienia, kryzys klimatyczny, epigenetyka (badanie zmian w aktywności genów), sztuczna inteligencja i biomimetyka (badanie organizmów żywych i tworzenie na tej podstawie rozwiązań technologicznych), teoria gier i zegar molekularny. - W geografii jest nowy dział o gospodarowaniu zasobami wodnymi - susze, retencja i oszczędzanie wody, eutrofizacja Bałtyku i polskich rzek. Do tego działania mitygacyjne i adaptacyjne do zmiany klimatu w skali lokalnej - wylicza nasza rozmówczyni.
Trzy główne zmiany
Przy tworzeniu założeń pracowało 292 ekspertów w 30 zespołach przedmiotowych, złożonych m.in. z nauczycieli, naukowców, przedstawicieli okręgowych komisji egzaminacyjnych. O założenia pytano też nauczycieli w ankietach, zebrano ponad 5 tys. odpowiedzi. Jak jeszcze ich pomysły przekładają się na konkretne rozwiązania?
Główne zmiany są trzy.
Rok bazowy. Ma pomóc w "wyrównaniu różnic, uporządkowaniu wiedzy i rozpoznaniu zainteresowań". Powód? - Likwidacja gimnazjów skróciła edukację ogólną o rok, w wyniku czego uczniowie mają mniej czasu na opanowanie i ugruntowanie kompetencji fundamentalnych oraz zdobycie umiejętności przedmiotowych i wiedzy o świecie. W konsekwencji mają też mniej czasu na poznanie siebie i swoich mocnych stron oraz podjęcie świadomej decyzji dotyczącej ścieżki edukacyjnej - tłumaczy Elżbieta Strzemieczna.
W IBE mają też nadzieję, że przełoży się to na mniejsze zainteresowanie korepetycjami. Tylko w roku szkolnym 2025/2026 korepetycje lub płatne kursy przygotowawcze finansowało aż 34 proc. wszystkich rodzin z dziećmi w wieku szkolnym, podał CBOS.
Praktyki lekturowe zamiast kanonu. Uczniowie będą czytać nie mniej niż cztery dłuższe utwory w roku, w tym m.in.: "Bogurodzicę", "Lalkę", "Wesele" i "Pana Tadeusza". Resztę nauczyciel wybierze razem z uczniami - podstawa wskaże kierunki, gatunki i kryteria wyboru tekstów. - Nie chodzi wyłącznie o poznanie zestawu tekstów, ale o uczenie takiego sposobu obcowania z literaturą, który pozwala samodzielnie odkrywać znaczenia, stawiać pytania i podejmować refleksję nad światem - wyjaśnia Strzemieczna.
Nowe przedmioty, do wyboru dyrektora szkoły. Wśród nich ich m.in.: rozumowanie matematyczne, analiza i modelowanie danych, astronomia, bezzałogowe statki powietrzne, muzyka, język łaciński i kultura antyczna, wiedza o mediach. Pomysł jet taki, by odpowiedzieć na różnorodne zainteresowania uczniów.
"Zaklinanie rzeczywistości"
Prof. Krzysztof Biedrzycki, który recenzował propozycje zmian dla języka polskiego obawia się, że podstawa może być zbyt ambitna i wymagająca. - Głównie od nauczyciela, choć od uczniów też. Jest szereg dodatkowych zadań, które wymagają czasu. Choćby sama interpretacja. Co prawda jest mniej lektur obowiązkowych, ale jeśli chcemy poświęcić czas na interpretację, rozmowę o tekstach, to może być to trudne. Zwłaszcza że dodane są jeszcze projekty edukacyjne. Choćby przygotowywanie prezentacji, wystąpień - mówi wykładowca Uniwersytetu Jagiellońskiego i ekspert IBE od 2009 r.
Wprawdzie pojawia się wskazówka, że nauczyciel z uczniami może wybierać część lektur, ale istnieje obawa, że w praktyce najczęściej będzie tak, że nadal zdecyduje nauczyciel i zada to samo, co wcześniej. Przede wszystkim jeśli chodzi o utwory z minionych epok.
- Czyli to chwyt PR-owy? - dopytujemy.
- Nie, założenie jest słuszne, ale odnowienia lektur w skali masowej się nie spodziewam. To ukłon w stronę aktywnych i kreatywnych nauczycieli - odpowiada prof. Biedrzycki.
Inne zagrożenia? Bardzo obfita lista lektur rekomendowanych. Ponad 200 pozycji. - Już nie mówię o uczniach, ale nauczyciele w większości mogą tych pozycji nie znać, więc i tak ich nie wybiorą. A jeśli wybiorą, to może się okazać, że tych pozycji nie ma w bibliotece szkolnej. Szczególnie w szkołach niewielkomiejskich - ubolewa.
Jako potrzebny, ale w praktyce nazbyt ambitny, ocenia też nowy moduł: edukacja medialna. - To nie tak, że się odfajkuje lekcje o manipulacji w mediach. Trzeba przykłady pokazać, przeanalizować i to nie tylko w tekście, ale też w warstwie obrazowej, czasem dźwiękowej. To skomplikowane rzeczy. Nauczyciele polskiego nie są do tego przygotowani. Poza nielicznymi, którzy mieli takie zajęcia na studiach lub też niekiedy warsztaty doskonalące. Ale to mniejszość - dopowiada prof. Biedrzycki.
W innych krajach edukacja medialna to osobny przedmiot, który prowadzą wykształceni do tego nauczyciele.
Część ekspertów podnosi też, że uczniowie nie poznają "Hamleta", a to się nie godzi. W podstawie zapisano: ma być jeden dramat Szekspira. Jak zauważa prof. Biedrzycki "Hamlet" w pewnych momentach był lekturą obowiązkową, w innych nie. Częściej był to "Makbet". - Próbujemy być bardziej papiescy niż papież. W szkołach angielskich też nie jest tak, że z Szekspira czyta się wszystko. To jeden dramat w całości. Dlatego bym zapytał tych, którzy tak bardzo wołają o "Hamleta", ile dramatów Szekspira znają? Czy słyszeli o "Koriolanie", "Tytusie Andronikusie"? To zaklinanie rzeczywistości - podkreśla.
"Rozwiązanie nieosiągalne"
Dla psychologa edukacji dr Piotra Rycielskiego wspólny kod kulturowy to "ważny czynnik wiążący społeczne". - A jest on jest osiągalny tylko dlatego, że wszyscy na jakimś etapie przeczytaliśmy to samo, albo obejrzeliśmy ten sam film. To wtedy mogłoby być dla nas bolesne, jednak teraz mamy wspólne treści odniesienia - tłumaczy. Przez wiele lat był adiunktem i członkiem rady naukowej w IBE.
Co myśli o innych propozycjach instytutu? - Zmian jest bardzo dużo. Są: i nowy sposób patrzenia, i nowe przedmioty, to wszystko może wydawać się przytłaczające - przyznaje. Zwraca w tym kontekście uwagę, że bardzo dużym zagrożeniem i jednocześnie słabym punktem, jest moment wprowadzania zmian. Nauczyciele są przeciążeni i funkcjonują "w trybie kryzysowym". - Swoje zrobiła likwidacja gimnazjów, która była formą wstrząsu całego systemu, a teraz przechodzą jeszcze przez niego roczniki, które były bardzo liczne w związku z reformą sześciolatków. Jest o tyle źle, o ile nawet szkolenia, o które proszą nauczyciele, bardzo trudno jest przeprowadzić, bo nie ma na nie czasu. Jeśli to zestawić z kolejną dużą zmianą systemową, to może rodzić duży opór - podkreśla.
A co się ekspertom jednoznacznie podobna? Wykładowca UJ chwali przed wszystkim przesunięcie akcentu na komunikację, skuteczne posługiwanie się językiem oraz interpretację ("nauczanie literatury nie powinno być przekazywaniem gotowych odczytań, tylko angażowaniem w lekturę"). Na plus ocenia też mniej obowiązkowych lektur ("niekoniecznie będzie się zaliczało kolejne utwory") i wyjście od tekstów współczesnych, bardziej przyjaznych dla uczniów, co może się przełożyć na zachętę do czytania. - Nie rzucamy ich na głęboką wodę. Wcześniej, przy układzie chronologicznym, zaczynało się od rzeczy najtrudniejszych. A przecież np. "Bogurodzicę", którą trzeba znać, bo to zabytek języka polskiego i tradycja, właściwie trzeba przetłumaczyć. Wers po wersie - podkreśla prof. Biedrzycki.
Dla dr Rycielskiego istotne są przede wszystkim nowe przedmioty i rok rozgrzewkowy, który pozwala na odroczenie wyboru dalszego kierunku nauki. - Rok bazowy to jak jazda próbna przed wyborem samochodu - podkreśla. Dodatkowo to rok na rozwój, autorefleksję. O tym, jak myślę, jak się uczę, a także wzmacnianie osobistych kompetencji.
- A jeśli rok bazowy okaże się stratą dla tych najzdolniejszych? - dopytujemy.
- Ważne byłoby w tym kontekście zmniejszenie klas. Badania naukowe pokazują: w mniejszych grupach łatwiej o lepsze efekty - odpowiada dr Rycielski.
Nauka w małych grupach odpowiada średnio dwóm dodatkowym miesiącom postępu w roku szkolnym. Próg to 6-7 uczniów. Po jego przekroczeniu efektywność nauczania spada. - Dla polskiej szkoły to na razie rozwiązanie nieosiągalne - kwituje.
Konsultacje publiczne i wydanie rozporządzeń przez MEN zaplanowano na przełom roku. Nie ujawniono, kiedy resort podejmie ostateczną decyzję. Podobna procedura dla szkół podstawowych zakończyła się podpisaniem dokumentów w marcu 2026 roku, czyli pół roku przed ich wejściem w życie.
Źródło: Radio ZET